Phần Lan – Hiện tượng giáo dục (P2)

Xem phần 1


Ảnh: Niklas Sjöblom/taivasalla.net

Triết lý đằng sau chiến lược
Cần nhắc lại lịch sử Phần Lan như là quốc gia độc lập non trẻ vào năm 1917, sau 6 thế kỉ là một phần lãnh thổ của Thụy Điển cho đến năm 1809 khi trở thành Đại công quốc thuộc Nga. Quốc gia này chia rẽ sâu sắc trong một cuộc Nội chiến ngắn ngủi ngay sau đó. Sau Thế chiến thứ 2, Phần Lan ở vị thế một nước bại trận và mất đất. Thập kỉ 1960, Phần Lan vẫn là một nước nghèo ở châu Âu chủ yếu dựa trên nông nghiệp. Sau đó, dân số ngừng phát triển đặt Phần Lan vào tình thế rất hiển nhiên: thế hệ trẻ là nguồn lực quan trọng nhất nhưng hữu hạn, cách duy nhất để phát triển là tăng năng suất và không bỏ lại một ai phía sau. Điều này cần một hệ thống giáo dục đúng đắn với sản phẩm đầu ra toàn diện ở chất lượng cao. Từ thập kỉ 1970, quá trình cải cách giáo dục Phần Lan bắt đầu và thành tựu của nó phải đến ba thập kỉ sau mới rõ ràng và phổ biến. Đó không phải là một quá trình một sớm một chiều và bằng phẳng.

Trong các phần thuyết trình, Tiến sỹ Sahlberg dùng lối ghép chữ để nhấn mạnh tính chất lan truyền của Trào lưu Cải cách Giáo dục Toàn cầu (Global Education Reform Movement) từ nước này sang nước khác cũng giống như một loại mầm bệnh. Phần Lan là một trong số rất ít nước quyết định chủ động đề kháng bằng một loạt những chính sách ngược dòng như đã nêu trên. Bản thân sự đề kháng này cũng vấp phải những tranh luận nội bộ và chắc không thể trụ vững nếu thiếu đi một nền tảng triết lý giáo dục vững vàng.

Trong phạm vi giáo dục, nền tảng đó có thể tóm tắt trong những ý chính như: Toàn diện thay vì Hàn lâm, Cá thể hóa thay vì Chuẩn hóa, Bình đẳng thay cho Lựa chọn, Hợp tác thay vì Cạnh tranh. Những triết lý này được thừa nhận đến đâu ngoài thực tế xã hội, trong từng cá nhân của hệ thống?

Một nhóm học sinh lớp 7 và lớp 8 khi trả lời câu hỏi của Tiến sỹ Wagner về mong muốn thành tựu sự nghiệp trong tương lai đã phát biểu suy nghĩ của mình như sau: “tiêu chuẩn sống gia đình cháu hiện rất tốt, cháu nghĩ yêu thích nghề nghiệp và công việc mình làm quan trọng hơn việc kiếm được nhiều tiền hay không”; hoặc “công việc mang lại nhiều tiền cũng sẽ ngốn rất nhiều thời gian, nếu mình ghét một công việc, dù nó đem lại vài triệu euro cũng không đáng, ít đôi khi lại là nhiều”. Những suy nghĩ nhân bản và có chiều sâu như vậy khó có thể đến từ một nền giáo dục chạy theo thành tích và dựa trên sự cạnh tranh.

– Jussi Markkula, sinh viên Sư phạm, Triết và Luân lý học:
“Không ai muốn bị chỉ thị trong công việc. Ai đó giám sát bạn, bạn sẽ cố chứng minh hoặc tỏ vẻ mình làm tốt. Nhưng nếu họ thực sự tin cậy bạn, bạn tự muốn xứng đáng với lòng tin đó”..
– Tiến sỹ Pasi Sahlberg:
“Bước vào trường học Phần Lan và nói Toán, Khoa học và Đọc hiểu là những môn học quan trọng nhất, bạn sẽ bị tống cổ ngoài, bởi vì đó không phải là cách chúng tôi quan niệm về việc học”
– Timo Lankinen, Tổng Giám đốc Hội đồng Quốc gia về Giáo dục: “Chúng tôi luôn coi trọng tiêu chuẩn cao dành cho tất cả mọi người”.
– Henna Virkkunen, 40 tuổi, Bộ trưởng Giáo dục:
“Một trong những điều tốt nhất trong hệ thống giáo dục của chúng tôi là không có khác biệt về chất lượng giữa các trường. Phụ huynh có thể tin tưởng chất lượng cực tốt của ngôi trường gần nhà mình nhất. Tất nhiên chúng tôi phải làm việc mỗi ngày để tiếp tục đảm bảo điều này trong tương lai: chất lượng tốt và cơ hội công bằng cho tất cả công dân trên đất nước này”

Nhìn về tương lai
Khá ngạc nhiên về mục đích của Hội thảo giáo dục Phần Lan 2020, Tiến sỹ Wagner thắc mắc Phần Lan còn lo lắng và tìm kiếm gì cho mô hình giáo dục thế kỉ 21 khi vẫn đang trên đỉnh thành tựu?

Timo Lankinen trả lời: “Mặc dù đứng đầu bảng tổng sắp PISA, khảo sát nội bộ cho thấy còn nhiều vấn đề chúng tôi phải tiến xa hơn nữa, chẳng hạn kỹ năng viết và giao tiếp. Nhưng quan trọng nhất là quan niệm về giáo dục. Đầu ra của giáo dục là cái gì? Nên nhớ rằng chúng tôi vẫn còn rất hàn lâm, ghi nhớ kiến thức không thôi chưa đủ mà phải học cách vận dụng chúng. Ở đây không có nghĩa là sự chia tách trình độ hàn lâm mà chúng tôi đang có với các kỹ năng mới của thế kỷ 21. Chắc chắn không! Chúng tôi cần cả hai”; ông cũng cho biết: “Giáo dục Phần Lan vẫn còn nặng tính môn học, chúng tôi thực sự nên ưu tiên nhấn mạnh kỹ năng tư duy và hợp tác”

Leena Krokfors, Phó Chủ nhiệm Khoa Sư phạm, Đại học Helsinki phát biểu ngắn gọn: “Học cách suy nghĩ quan trọng hơn học cách lặp lại kiến thức môn học”. Còn Pasi Sahlberg nhiều lần nhắc lại:  nhà trường bây giờ và trong tương lai phải là nơi giúp trẻ khám phá ra tài năng của mình, bất kể trong lĩnh vực nào, biết mình là ai và mình muốn làm gì. Một tình trạng phổ biến là nhiều học sinh rời ghế nhà trường không biết mình giỏi cái gì, thích làm gì hay tệ hơn nữa là không thích gì cả.

Phần Lan ngày nay
Cách thực tế để đánh giá tác dụng của thành quả giáo dục là nhìn vào hình ảnh xã hội của một quốc gia.

Tính đến năm 2012, Phần Lan xếp hạng nhất thế giới về ít tham nhũng và tự do báo chí. Tháng 7 năm 2010, Phần Lan là nước đầu tiên trên thế giới coi quyền truy cập Internet là quyền cơ bản của công dân. Các chỉ số đánh giá về thành tựu công nghệ (Technical Achievement Index) và kinh tế tri thức (Knowledge Economy Index) của Phần Lan đều thuộc hàng tốp đầu của thế giới. Mặc dù có Chỉ số quyền Tư hữu (International Property Right Index) cao nhất thế giới, Phần Lan đồng thời đánh thuế cao để duy trì chế độ phúc lợi xã hội tốt hàng đầu thế giới. Điều này đúng như những gì thể hiện trong giáo dục: toàn diện và coi trọng hài hòa hơn đột phá.

Trong các buổi thuyết trình, Tiến sỹ Sahlberg luôn nhấn mạnh hai ý: “Tôi không ở đây chỉ để nói rằng hệ thống giáo dục Phần Lan là tốt nhất thế giới” và “Tôi không thể chỉ ra các bạn phải làm như thế nào. Nếu bạn rập khuôn mô hình Phần Lan, nó sẽ không hoạt động.”. Nói cách khác, với những nước đang khao khát cầu thị như Việt Nam, phân tích hành trình đi đến đỉnh cao của Phần Lan quan trọng hơn việc ngưỡng mộ hào quang của nó. Tất nhiên, mọi sự rập khuôn sẽ mang lại hệ lụy nhiều hơn thành tựu như đã từng xảy ra. Có thể nói, bản thân sự độc lập tự chủ trong tư duy và hành động của Phần Lan đã là một bài học rất lớn.

Dịch và tổng hợp: Phạm Xuân Thảo
Đọc và góp ý: Lê Thị Minh Hiếu

Nguồn:
– Pasi Sahlberg
(2011-12-09), Bài giảng tại Đại học Vanderbilt, Nashville, Tennessee
(2012-02-24), Tham luận Hội thảo Liên Công đoàn Giáo dục Australia
(2012-03-03), Tham luận Hội thảo giáo dục tại Riga, Latvia
– Tony Wagner, Phim tài liệu: The Finland Phenomenon
– Wikipedia về PISA và OECD
– Yong Zhao (2010-12-10), A True Wake-up Call for Arne Duncan: The Real Reason Behind Chinese Students Top PISA Performance
– International Average Salary Income Database
– Finland – Strong Performers and Successful Reformers in Education

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s